Vì sao Quyết định 36/2025/QĐ-TTg bỏ tiêu chí “công nghệ” khi phân loại ngành kinh tế?

Một trong những thay đổi có tính nền tảng nhất của Quyết định 36/2025/QĐ-TTg – văn bản ban hành Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam mới – là việc không còn sử dụng tiêu chí “công nghệ” làm căn cứ chính để phân loại ngành nghề kinh tế. Thay đổi này đã tạo ra nhiều câu hỏi từ doanh nghiệp, nhà đầu tư và cả đơn vị tư vấn pháp lý, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ đang trở thành yếu tố trung tâm của hầu hết các mô hình kinh doanh hiện đại.

Tuy nhiên, việc “bỏ tiêu chí công nghệ” không phải là bước lùi, mà ngược lại, phản ánh một sự chuyển dịch tư duy phân loại ngành nghề theo hướng khoa học, ổn định và tiệm cận chuẩn quốc tế hơn. Để hiểu đúng bản chất của thay đổi này, cần nhìn lại cách tiếp cận của hệ thống cũ, những hạn chế phát sinh trong thực tiễn và mục tiêu dài hạn mà Quyết định 36/2025 hướng tới.

1. Tiêu chí “công nghệ” trong hệ thống ngành kinh tế trước đây

Trong Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam theo Quyết định 27/2018/QĐ-TTg, yếu tố công nghệ được sử dụng khá phổ biến để mô tả và phân biệt các ngành nghề, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất, công nghiệp chế biến và công nghệ thông tin. Nhiều mã ngành được xây dựng dựa trên phương thức công nghệ tại thời điểm ban hành, ví dụ phân biệt theo loại dây chuyền, hình thức xử lý hay nền tảng kỹ thuật cụ thể.

Cách tiếp cận này từng phù hợp trong bối cảnh nền kinh tế chưa số hóa sâu rộng. Công nghệ khi đó tương đối ổn định, chu kỳ thay đổi dài và gắn chặt với bản chất hoạt động sản xuất – kinh doanh. Việc sử dụng công nghệ làm tiêu chí phân loại giúp cơ quan quản lý dễ hình dung quy trình hoạt động và kiểm soát rủi ro kỹ thuật.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang giai đoạn chuyển đổi số, chính yếu tố từng là lợi thế này lại trở thành điểm hạn chế lớn.

2. Công nghệ thay đổi nhanh hơn vòng đời của hệ thống pháp luật

Hạn chế lớn nhất của tiêu chí công nghệ là tốc độ lỗi thời. Công nghệ có thể thay đổi chỉ trong vài năm, thậm chí vài tháng, trong khi Hệ thống ngành kinh tế thường được xây dựng để áp dụng ổn định trong thời gian dài.

Khi một ngành nghề được định danh dựa trên công nghệ cụ thể, hệ thống phân loại nhanh chóng trở nên lạc hậu khi công nghệ mới xuất hiện. Điều này dẫn đến hai hệ quả: либо là phải sửa đổi, bổ sung mã ngành liên tục, hoặc là buộc doanh nghiệp phải “xếp tạm” hoạt động mới vào các mã ngành cũ không còn phù hợp về bản chất.

Trong thực tế áp dụng Quyết định 27/2018, rất nhiều mô hình kinh doanh mới – đặc biệt trong lĩnh vực nền tảng số, dữ liệu, AI – không thể tìm được mã ngành phản ánh đúng hoạt động, dù về bản chất kinh tế là hoàn toàn khác biệt so với các mô hình truyền thống.

3. Công nghệ không còn là yếu tố phân biệt ngành nghề

Một lý do quan trọng khác khiến Quyết định 36/2025 bỏ tiêu chí công nghệ là vì công nghệ đã trở thành yếu tố phổ biến, không còn đủ sức phân biệt ngành nghề.

Cùng một công nghệ có thể được sử dụng trong nhiều ngành kinh tế khác nhau. Ngược lại, cùng một ngành nghề có thể vận hành trên nhiều nền tảng công nghệ khác nhau mà không làm thay đổi bản chất hoạt động kinh tế. Ví dụ, hoạt động bán lẻ có thể diễn ra trực tiếp, trên website, trên ứng dụng di động hay qua nền tảng trung gian, nhưng bản chất kinh tế vẫn là phân phối hàng hóa đến người tiêu dùng cuối cùng.

Nếu tiếp tục phân loại ngành dựa trên công nghệ, hệ thống sẽ rơi vào tình trạng phân mảnh, chồng chéo và khó quản lý, đặc biệt trong môi trường số hóa toàn diện.

4. Cách tiếp cận mới: phân loại theo bản chất hoạt động kinh tế

Thay vì dựa vào công nghệ, Quyết định 36/2025 chuyển sang phân loại ngành nghề dựa trên bản chất hoạt động kinh tế, với ba tiêu chí chính: quy trình hoạt động, yếu tố đầu vào và sản phẩm đầu ra.

Cách tiếp cận này giúp xác định ngành nghề dựa trên giá trị kinh tế được tạo ra, thay vì phương tiện hay công cụ được sử dụng để tạo ra giá trị đó. Công nghệ, trong hệ thống mới, được xem là yếu tố hỗ trợ, không phải là tiêu chí định danh ngành.

Điều này giúp Hệ thống ngành kinh tế có tính ổn định cao hơn, vì dù công nghệ có thay đổi, bản chất hoạt động kinh tế vẫn giữ nguyên trong một khoảng thời gian dài.

5. Tác động của việc bỏ tiêu chí công nghệ đối với doanh nghiệp

Đối với doanh nghiệp, việc bỏ tiêu chí công nghệ giúp giảm đáng kể rủi ro pháp lý khi đăng ký ngành nghề kinh doanh. Doanh nghiệp không còn phải lo lắng việc mô tả hoạt động theo công nghệ cụ thể sẽ trở nên lỗi thời hoặc bị coi là không phù hợp khi công nghệ thay đổi.

Thay vào đó, doanh nghiệp cần tập trung mô tả đúng hoạt động cốt lõi và giá trị kinh tế mà mình tạo ra. Điều này đặc biệt có lợi cho các doanh nghiệp công nghệ, startup và doanh nghiệp hoạt động theo mô hình linh hoạt, nơi công nghệ thường xuyên được cập nhật, thay đổi hoặc thay thế.

Đồng thời, việc phân loại theo bản chất hoạt động cũng giúp doanh nghiệp dễ dàng mở rộng, điều chỉnh mô hình kinh doanh mà không phải liên tục thay đổi mã ngành.

6. Ý nghĩa đối với quản lý nhà nước và thống kê kinh tế

Từ góc độ quản lý nhà nước, việc bỏ tiêu chí công nghệ giúp chuẩn hóa dữ liệu ngành nghề, giảm trùng lặp và tăng khả năng so sánh theo thời gian. Các cơ quan thống kê có thể phân tích xu hướng kinh tế dựa trên bản chất hoạt động, thay vì bị “nhiễu” bởi các thay đổi công nghệ mang tính ngắn hạn.

Đây cũng là bước đi quan trọng để tiệm cận các hệ thống phân loại quốc tế như ISIC, vốn từ lâu đã không sử dụng công nghệ làm tiêu chí chính để phân loại ngành.

7. Mối liên hệ với kinh tế số và các mô hình mới

Một điểm cần nhấn mạnh là việc bỏ tiêu chí công nghệ không đồng nghĩa với việc xem nhẹ kinh tế số. Ngược lại, Quyết định 36/2025 tạo điều kiện để kinh tế số được phản ánh đúng bản chất, không bị “đóng khung” vào một công nghệ cụ thể.

Các hoạt động như nền tảng số, xử lý dữ liệu, dịch vụ phần mềm hay AI được phân loại dựa trên vai trò kinh tế và chuỗi giá trị, giúp hệ thống ngành linh hoạt hơn trước sự phát triển của công nghệ trong tương lai.

8. Thách thức trong giai đoạn chuyển đổi

Mặc dù cách tiếp cận mới mang lại nhiều lợi ích, nhưng trong giai đoạn đầu áp dụng, doanh nghiệp và đơn vị tư vấn có thể gặp khó khăn khi tra cứu và đối chiếu mã ngành, đặc biệt với những mô hình kinh doanh trước đây được mô tả chủ yếu bằng công nghệ.

Việc hiểu đúng nội hàm ngành nghề, thay vì chỉ dựa vào tên gọi hay công nghệ sử dụng, trở thành yêu cầu bắt buộc. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận phân tích sâu hơn, thay vì tra cứu cơ học như trước đây.

Kết luận

Việc Quyết định 36/2025/QĐ-TTg bỏ tiêu chí “công nghệ” khi phân loại ngành kinh tế không phải là sự loại bỏ vai trò của công nghệ, mà là sự nâng cấp tư duy phân loại. Bằng cách tập trung vào bản chất hoạt động kinh tế, hệ thống mới đạt được tính ổn định, linh hoạt và tiệm cận chuẩn quốc tế hơn, đồng thời tạo nền tảng cho quản lý và phát triển kinh tế trong dài hạn.

Đối với doanh nghiệp, hiểu đúng tinh thần thay đổi này là chìa khóa để đăng ký ngành nghề chính xác, hạn chế rủi ro pháp lý và xây dựng chiến lược phát triển bền vững trong môi trường kinh doanh ngày càng số hóa.